Helicobacter pylori to bakteria, która może przez wiele lat pozostawać w żołądku, nie wywołując wyraźnych dolegliwości. Jeśli objawy się pojawiają, zwykle nie są charakterystyczne wyłącznie dla tego zakażenia. Ból nadbrzusza, nudności czy uczucie pełności mogą mieć również inne przyczyny, dlatego rozpoznania nie można postawić na podstawie samych symptomów.
Czym jest Helicobacter pylori?
Helicobacter pylori, w skrócie H. pylori, to bakteria przystosowana do bytowania w błonie śluzowej żołądka. Wytwarza enzym nazywany ureazą, który pomaga jej przetrwać w kwaśnym środowisku. Dzięki temu zakażenie może utrzymywać się przez wiele lat, a bez odpowiedniego leczenia – nawet przez całe życie.
Obecność bakterii prowadzi do reakcji zapalnej w błonie śluzowej żołądka. Jej przebieg oraz konsekwencje nie są jednak u wszystkich pacjentów takie same. Znaczenie mają między innymi cechy szczepu bakterii, sposób, w jaki organizm reaguje na zakażenie, oraz inne czynniki wpływające na stan przewodu pokarmowego.
Człowiek jest głównym rezerwuarem H. pylori. Do zakażenia często dochodzi już w dzieciństwie, choć związane z nim dolegliwości lub powikłania mogą ujawnić się dopiero po wielu latach.
Czy zakażenie Helicobacter pylori zawsze daje objawy?
Nie. Większość osób zakażonych H. pylori nie odczuwa charakterystycznych dolegliwości i może przez długi czas nie wiedzieć o obecności bakterii. Brak objawów nie oznacza jednak, że w błonie śluzowej żołądka nie zachodzą zmiany zapalne.
Dolegliwości pojawiają się częściej, gdy zakażeniu towarzyszy przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka, niestrawność albo choroba wrzodowa. Ich nasilenie może zmieniać się w czasie. Zdarza się, że przez pewien okres są niemal nieodczuwalne, a później powracają lub stają się bardziej dokuczliwe.
Warto przy tym pamiętać, że siła objawów nie zawsze odpowiada rozległości zmian. U pacjenta z niewielkimi dolegliwościami mogą występować istotne nieprawidłowości, natomiast wyraźne objawy nie muszą oznaczać poważnego uszkodzenia żołądka.
Samo występowanie bólu brzucha, zgagi czy nudności nie potwierdza zakażenia. Z drugiej strony brak tych dolegliwości go nie wyklucza. Do rozpoznania aktywnej infekcji potrzebne jest odpowiednio dobrane badanie.
Jakie objawy mogą towarzyszyć zakażeniu H. pylori?
Objawy kojarzone z H. pylori dotyczą przede wszystkim górnego odcinka przewodu pokarmowego. U części pacjentów występują dolegliwości określane jako dyspeptyczne, czyli związane z niestrawnością.
Mogą do nich należeć:
- ból, pieczenie lub dyskomfort w nadbrzuszu,
- uczucie pełności po posiłku,
- szybkie pojawianie się sytości, mimo zjedzenia niewielkiej porcji,
- nudności,
- częste odbijanie,
- uczucie wzdęcia w górnej części brzucha,
- zmniejszenie apetytu.
Ból może występować na czczo, po posiłku albo niezależnie od jedzenia. Jego charakter również bywa różny – od łagodnego dyskomfortu po bardziej dokuczliwe pieczenie lub ucisk. Nie ma jednak jednego układu objawów, który pozwalałby rozpoznać zakażenie bez wykonania badania.
Podobne dolegliwości występują między innymi w chorobie refluksowej, dyspepsji czynnościowej, chorobie wrzodowej oraz zapaleniu błony śluzowej żołądka niezwiązanym z H. pylori. Ich źródłem mogą być również niektóre leki, zwłaszcza preparaty przeciwbólowe i przeciwzapalne, a także inne choroby przewodu pokarmowego.
Nie należy natomiast automatycznie przypisywać zakażeniu H. pylori takich problemów jak bóle głowy, przewlekłe zmęczenie, nieświeży oddech, biegunki, zaparcia czy zmiany skórne. Mogą one współistnieć z zakażeniem, ale nie są objawami pozwalającymi wiarygodnie ocenić obecność bakterii w żołądku.
Jakie choroby może powodować przewlekłe zakażenie?
Wiele zakażeń H. pylori przez długi czas nie prowadzi do odczuwalnych problemów. U części osób przewlekła obecność bakterii przyczynia się jednak do rozwoju chorób wymagających diagnostyki i leczenia.
Zapalenie błony śluzowej żołądka
H. pylori wywołuje przewlekłą reakcję zapalną w błonie śluzowej żołądka. Początkowo może ona nie dawać żadnych objawów albo powodować jedynie okresowe dolegliwości dyspeptyczne.
U części pacjentów długotrwały stan zapalny prowadzi stopniowo do zaniku błony śluzowej i zmian w jej budowie. Proces ten zwykle rozwija się przez wiele lat i nie dotyczy każdej osoby zakażonej. Nie można go ocenić wyłącznie na podstawie natężenia bólu czy innych odczuć pacjenta.
Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy
Zakażenie H. pylori jest jedną z najważniejszych przyczyn powstawania wrzodów żołądka i dwunastnicy. Wrzód to ubytek błony śluzowej, który może powodować ból lub pieczenie w nadbrzuszu, niekiedy zależne od posiłków.
Choroba wrzodowa może prowadzić do krwawienia, a rzadziej do przedziurawienia ściany żołądka lub dwunastnicy. Skuteczne usunięcie zakażenia zmniejsza ryzyko nawrotu wrzodów związanych z H. pylori, ale nie eliminuje innych możliwych przyczyn choroby. Więcej informacji o objawach, diagnostyce i postępowaniu zawiera artykuł o chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy.
Rak żołądka i chłoniak MALT
Przewlekłe zakażenie H. pylori należy do uznanych czynników ryzyka raka żołądka. Wieloletni stan zapalny może sprzyjać powstawaniu kolejnych zmian w błonie śluzowej, które u niektórych pacjentów poprzedzają rozwój nowotworu.
Bakteria jest również związana z chłoniakiem MALT żołądka – rzadkim nowotworem rozwijającym się z tkanki układu odpornościowego obecnej w błonie śluzowej.
Dodatni wynik badania na H. pylori nie oznacza jednak rozpoznania nowotworu ani nie przesądza, że choroba rozwinie się w przyszłości. U większości zakażonych osób rak żołądka nie wystąpi. Wykrycie i leczenie infekcji ma znaczenie przede wszystkim dlatego, że pozwala usunąć jeden z istotnych, możliwych do modyfikacji czynników ryzyka.
Jak dochodzi do zakażenia Helicobacter pylori?
Dokładna droga zakażenia nie zawsze jest możliwa do ustalenia. Przyjmuje się, że bakteria może przenosić się drogą ustno-ustną oraz fekalno-ustną. Ryzyko jest większe w warunkach utrudniających zachowanie odpowiedniej higieny i w miejscach, w których wiele osób mieszka razem.
Do zakażenia często dochodzi w dzieciństwie, nierzadko w środowisku domowym. Nie oznacza to jednak, że u każdego członka rodziny wystąpią objawy ani że na podstawie samego kontaktu można rozpoznać infekcję.
Trudno jednoznacznie wskazać, kiedy i od kogo dana osoba zaraziła się H. pylori. Nie należy także zakładać, że pojedynczy kontakt, pocałunek czy użycie wspólnego naczynia musiały doprowadzić do zakażenia. Istotne znaczenie profilaktyczne ma przestrzeganie podstawowych zasad higieny, zwłaszcza dokładne mycie rąk, bezpieczne przygotowywanie żywności i korzystanie z czystej wody.
Objawy alarmowe – kiedy nie należy zwlekać z konsultacją?
Niektóre symptomy wymagają szybszej oceny lekarskiej, niezależnie od tego, czy ich przyczyną okaże się H. pylori.
Do objawów alarmowych należą:
- smoliste, bardzo ciemne stolce,
- wymioty z domieszką krwi lub przypominające fusy z kawy,
- trudności lub ból podczas połykania,
- niezamierzona utrata masy ciała,
- utrzymujące się albo nawracające wymioty,
- niedokrwistość stwierdzona w badaniach,
- nagły, silny ból brzucha,
- wyraźne osłabienie, zawroty głowy lub omdlenie.
Wymioty z krwią, smolisty stolec, omdlenie albo nagły i bardzo silny ból brzucha mogą świadczyć między innymi o krwawieniu lub innym ostrym powikłaniu. W takiej sytuacji potrzebna jest pilna pomoc medyczna.
Pozostałe objawy alarmowe także nie powinny być wyjaśniane samodzielnie „bakterią w żołądku”. Nie wskazują one konkretnie na H. pylori, ale zwiększają potrzebę dokładniejszej diagnostyki i wykluczenia innych chorób przewodu pokarmowego.
Kiedy warto wykonać badanie w kierunku H. pylori?
Badania nie trzeba wykonywać u każdej osoby bez objawów. Decyzja powinna uwzględniać występujące dolegliwości, wiek, przyjmowane leki, historię chorób oraz czynniki ryzyka.
Diagnostykę zakażenia lekarz może rozważyć między innymi u pacjentów:
- z utrzymującą się lub nawracającą niestrawnością,
- z rozpoznaną obecnie lub w przeszłości chorobą wrzodową,
- z przewlekłym albo zanikowym zapaleniem błony śluzowej żołądka,
- których krewny pierwszego stopnia chorował na raka żołądka,
- z niedokrwistością z niedoboru żelaza o niewyjaśnionej przyczynie,
- z niedoborem witaminy B12, którego nie udało się wyjaśnić w inny sposób.
Aktywne zakażenie można wykrywać za pomocą badań nieinwazyjnych, a w określonych sytuacjach również na podstawie materiału pobranego podczas gastroskopii. Wybór metody zależy od obrazu klinicznego. Gastroskopia nie jest potrzebna każdemu pacjentowi podejrzewającemu u siebie H. pylori.
Jeżeli lekarz stwierdzi wskazania do badania endoskopowego, informacje o jego przebiegu i przygotowaniu można znaleźć na stronie usługi gastroskopia w Gliwicach.
Pacjenci zainteresowani wykonaniem badania w drugiej lokalizacji mogą zapoznać się z informacjami o gastroskopii w Katowicach.
Objawy zakażenia Helicobacter pylori są nieswoiste, dlatego nie pozwalają samodzielnie potwierdzić ani wykluczyć obecności bakterii. Jeżeli ból nadbrzusza, nudności, szybkie uczucie sytości lub inne dolegliwości utrzymują się albo regularnie powracają, warto skonsultować je z lekarzem. Podczas konsultacji w GlivClinic specjalista oceni objawy i czynniki ryzyka, a następnie dobierze dalsze postępowanie do indywidualnej sytuacji pacjenta.
