Czy trzeba regularnie robić morfologię? Co mówią badania o wczesnym wykrywaniu i wskazaniach

Wprowadzenie

Morfologia krwi, nazywana też pełną morfologią, pokazuje między innymi liczbę krwinek czerwonych, krwinek białych i płytek. Pomaga lekarzowi szukać przyczyn takich dolegliwości jak przewlekłe zmęczenie, bladość, częste infekcje czy krwawienia. Bywa także potrzebna przed operacją, w ciąży i podczas kontroli leczenia.

W tym artykule omawiamy trzy europejskie publikacje. Pierwsza sprawdzała, czy wykonywanie zestawów badań u osób bez objawów zmniejsza ryzyko zgonu. Dwie kolejne pokazują, co można wyczytać z już wykonanej morfologii – zwłaszcza z liczby płytek, hemoglobiny i średniej objętości krwinki (MCV) [1, 2, 3].

Celem nie jest ustalenie jednego terminu morfologii dla wszystkich. Chodzi o to, kiedy badanie może pomóc lekarzowi i które zmiany w wyniku wymagają rozmowy.

Wyjaśnienie pojęć zawartych w opracowaniu

W artykule pojawiają się pojęcia laboratoryjne i statystyczne. Ich znajomość ułatwia zrozumienie dalszej części tekstu.

Morfologia krwi to badanie z jednej próbki krwi. Obejmuje między innymi hemoglobinę, krwinki białe i płytki. Hemoglobina pomaga ocenić, jak krew przenosi tlen, a płytki biorą udział w krzepnięciu.

Trombocytoza oznacza podwyższoną liczbę płytek krwi. Może mieć wiele przyczyn, na przykład infekcję, stan zapalny lub niedobór żelaza. Sam wynik nie rozpoznaje nowotworu, ale lekarz powinien ustalić jego przyczynę [2].

Średnia objętość krwinki (MCV) informuje o wielkości krwinek czerwonych. Jej spadek może występować między innymi przy niedoborze żelaza. W badaniu Virdee zmiany MCV w kolejnych wynikach były jedną z informacji pomocnych w ocenie ryzyka raka jelita grubego [3].

Ryzyko względne (RR) porównuje ryzyko w dwóch grupach. Wartość bliska 1,00 oznacza, że nie stwierdzono wyraźnej różnicy. Przykład: w przytoczonym niżej przeglądzie Cochrane RR zgonu wynosiło około 1,00 – czyli osoby, które regularnie wykonywały zestawy badań, umierały z podobną częstością jak osoby, które tych badań nie wykonywały [1].

Przedział ufności pokazuje, jak dokładny jest wynik badania. Gdy wartości w przedziale leżą blisko 1,00, nie ma podstaw, by mówić o wyraźnej różnicy między porównywanymi grupami.

Wskaźnik c określa, jak dobrze model rozróżnia osoby z chorobą od osób bez choroby. Wartość 0,5 oznacza wynik zbliżony do przypadku, a 1,0 – bezbłędne rozróżnienie. Wynik 0,75-0,76 w pracy Virdee oznaczał, że model rozróżniał osoby dość dobrze, ale nie idealnie [3].

Przegląd zdrowotny to zestaw badań wykonywanych u osób bez objawów, aby szukać różnych chorób lub czynników ryzyka. To inna sytuacja niż morfologia zlecona z powodu dolegliwości albo w ramach kontroli leczenia [1].

Omówienie analizowanych publikacji

Krogsbøll i wsp. 2019 – przeglądy zdrowotne a ryzyko zgonu

Autorzy przeglądu Cochrane zebrali 17 badań. W 15 z nich, obejmujących łącznie 251 891 osób, porównano osoby zapraszane na przeglądy zdrowotne ze zwykłą opieką medyczną. Chodziło o zestawy testów wykonywane u osób bez objawów, a nie o samą morfologię zleconą z powodu dolegliwości.

Wyniki nie wykazały, aby przeglądy zdrowotne obniżały ryzyko zgonu. Dla zgonów z dowolnej przyczyny RR wyniosło 1,00 (przedział ufności 95 %: 0,97-1,03). Dla zgonów z powodu nowotworu było to 1,01, a dla zgonów sercowo-naczyniowych 1,05 [1]. Wszystkie te wyniki są bliskie 1,00.

To ważne ograniczenie tej publikacji: przeglądy zdrowotne były różnymi zestawami testów, a nie jednym, jednakowym badaniem. Przegląd nie odpowiada więc na pytanie, czy konkretna morfologia zlecona danej osobie z powodu objawów jest potrzebna.

Bailey i wsp. 2017 – podwyższona liczba płytek a ryzyko nowotworu

Badanie opublikowane w British Journal of General Practice objęło dorosłych korzystających z angielskiej podstawowej opieki zdrowotnej. Badacze porównali wyniki morfologii z danymi z rejestru nowotworów. Sprawdzili, jak często nowotwór rozpoznawano u osób po 40. roku życia, u których po raz pierwszy stwierdzono podwyższoną liczbę płytek.

W ciągu roku nowotwór rozpoznano u 11,6 % mężczyzn z trombocytozą i u 6,2 % kobiet z trombocytozą. W grupach z prawidłową liczbą płytek odsetki wynosiły odpowiednio około 4,1 % i 2,2 %. Częściej rozpoznawano raka płuca i jelita grubego. U około jednej trzeciej osób z rakiem płuca lub jelita i trombocytozą nie odnotowano innych objawów mogących sugerować nowotwór [2].

Nie jest to argument za coroczną morfologią u każdego dorosłego. Jeżeli jednak wynik wykonanej już morfologii po raz pierwszy pokazuje podwyższoną liczbę płytek, warto omówić go z lekarzem. Lekarz oceni możliwe przyczyny i zdecyduje, czy potrzebne są dalsze badania.

Virdee i wsp. 2022 – zmiany w kolejnych morfologiach a rak jelita grubego

Zespół z Uniwersytetu Oksfordzkiego opracował model oceny ryzyka raka jelita grubego w ciągu dwóch lat. Wykorzystano dane z angielskiej podstawowej opieki zdrowotnej i rejestru nowotworów. Autorzy analizowali wiek oraz zmiany hemoglobiny, MCV i liczby płytek widoczne w kolejnych morfologiach.

Spadek hemoglobiny i MCV oraz wzrost liczby płytek wiązały się z większym ryzykiem rozpoznania raka jelita grubego. Wskaźnik c wyniósł 0,751 u mężczyzn i 0,763 u kobiet [3]. Model nie zastępuje badań przesiewowych ani kolonoskopii. Pokazuje jednak, że lekarz powinien porównywać obecny wynik z wcześniejszymi.

Pojedynczy wynik w normie nie zawsze kończy diagnostykę. Dla lekarza istotne może być także to, czy hemoglobina stopniowo spada albo czy liczba płytek rośnie w kolejnych badaniach.

Tabela porównawcza analizowanych publikacji

Analiza porównawcza

Dwa różne zastosowania morfologii

Pierwsza publikacja dotyczy badań wykonywanych u osób bez objawów. Nie wykazała, aby takie zestawy testów zmniejszały ryzyko zgonu [1]. Dwie kolejne publikacje dotyczą sytuacji, w której morfologia została już wykonana i lekarz ocenia jej wynik [2, 3].

Te wyniki nie są sprzeczne. Nie ma dowodu, że coroczne wykonywanie morfologii przez wszystkich zdrowych dorosłych przedłuża życie. Jednocześnie nieprawidłowy wynik albo wyraźna zmiana między kolejnymi wynikami może być ważną wskazówką dla lekarza.

Dlaczego ważne są kolejne wyniki

Warto zachowywać poprzednie wyniki morfologii. Lekarz może wtedy zauważyć zmianę, która nie jest jeszcze wyraźna w pojedynczym badaniu. W pracy Virdee szczególne znaczenie miały spadek hemoglobiny i MCV oraz wzrost liczby płytek [3].

Nie oznacza to, że każda niewielka zmiana oznacza nowotwór. Morfologia ma wiele ograniczeń, a podobne zmiany mogą występować z różnych przyczyn. Wynik zawsze trzeba ocenić razem z objawami, wiekiem, lekami i innymi badaniami.

Czego te publikacje nie pokazują

Żadna z tych prac nie wyznacza jednego terminu morfologii dla wszystkich. Nie zastępują także zaleceń dotyczących ciąży, dzieci, przygotowania do operacji ani badań przesiewowych w kierunku raka jelita grubego.

Prawidłowa morfologia nie wyklucza nowotworu. Nieprawidłowy wynik również nie jest rozpoznaniem. Badania pokazują jedynie, że niektóre wyniki mogą pomóc lekarzowi zdecydować, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka [1, 2, 3].

Zastosowanie praktyczne dla pacjenta

Kiedy lekarz zwykle zleca morfologię

• Przy objawach – na przykład przewlekłym zmęczeniu, duszności, bladości, nawracających infekcjach, siniakach, krwawieniach, niewyjaśnionej utracie masy ciała lub przedłużającej się gorączce.
• Podczas kontroli leczenia – niektóre leki i choroby przewlekłe wymagają regularnych badań krwi.
• Przed większą operacją lub w ciąży – zakres badań ustala wtedy lekarz zgodnie z obowiązującymi zaleceniami.
• Gdy wynik się zmienia – warto zabrać na wizytę wcześniejsze morfologie, aby lekarz mógł je porównać [3].

Czego nie można wywnioskować z samej morfologii

• Prawidłowy wynik nie wyklucza wszystkich chorób, w tym nowotworu.
• Wynik poza normą nie oznacza automatycznie poważnej choroby.
• Morfologia nie zastępuje badań przesiewowych ani kolonoskopii, gdy lekarz je zaleca [3].

Jak przygotować się do rozmowy o wyniku

1. Zabierz wcześniejsze wyniki, jeśli je masz.
2. Powiedz lekarzowi o objawach, lekach i chorobach przewlekłych.
3. Zapytaj, czy zmiana w wyniku jest nowa i czy trzeba ją kontrolować.
4. Nie interpretuj samodzielnie wyniku jako potwierdzenia lub wykluczenia nowotworu.

Warto wiedzieć

• Morfologia krwi – podstawowe badanie krwi, które obejmuje między innymi hemoglobinę, krwinki białe i płytki.
• Trombocytoza – podwyższona liczba płytek krwi. Jej przyczynę powinien ocenić lekarz [2].
• MCV – średnia objętość krwinki czerwonej, czyli informacja o jej wielkości.
• Ryzyko względne – porównanie ryzyka w dwóch grupach. Wynik bliski 1,00 oznacza brak wyraźnej różnicy.
• Przegląd zdrowotny – zestaw testów wykonywanych u osób bez objawów. Nie są to badania medycyny pracy zlecane przez pracodawcę [1].
• Wskaźnik c – liczba pokazująca, jak dobrze model odróżnia osoby z chorobą od osób bez choroby. Im bliżej 1,0, tym lepiej.

Tabela praktycznej przydatności wniosków

Wnioski końcowe

Regularne zestawy badań wykonywane u osób bez objawów nie zmniejszały ryzyka zgonu w analizie Cochrane [1]. Nie ma więc podstaw, aby traktować morfologię jako uniwersalny test wykonywany co roku przez każdego dorosłego.

Morfologia jest natomiast przydatna wtedy, gdy lekarz zleca ją z powodu objawów, w celu kontroli leczenia albo wtedy, gdy chce porównać kolejne wyniki. Podwyższona liczba płytek lub zmiany hemoglobiny, MCV i płytek mogą być sygnałem, że trzeba dokładniej ocenić stan zdrowia [2, 3].

Najbezpieczniej jest traktować morfologię jako jedno z narzędzi w ocenie zdrowia. O jej znaczeniu decydują nie tylko liczby, lecz także objawy, wiek, leki i historia wcześniejszych wyników.